ABD BÜYÜKELÇİSİ HENDERSON’UN İRAN PETROL KRİZİ ÇÖZÜMÜNDE VE MUSADDIK’A KARŞI DARBEDE ROLÜ (1951-1953)

Özet (Öz)

976 19 0  PDF  PDF

ABD BÜYÜKELÇİSİ HENDERSON’UN İRAN PETROL KRİZİ ÇÖZÜMÜNDE VE MUSADDIK’A KARŞI DARBEDE ROLÜ (1951-1953)

Erken Erişim

Bu çalışmada, 1951 ile 1953 yılları arasında İran’da yaşanan petrolün millileştirilmesi krizi ve bu olaylardaki ABD’nin İran Büyükelçisi Loy Henderson’un rolü ele alınmaktadır. Henderson’un görev süresi, ABD-İran ilişkilerinde kritik bir dönem olmuştur ve bu süreçte İran petrolünün millileştirilmesi, Anglo-Iranian Oil Company’nin (AIOC) İran’dan çıkarılması ve ardından Musaddık’a karşı düzenlenen darbe gibi önemli olaylar yaşanmıştır. Petrolün millileştirilmesi ve 1953’te Musaddık’a karşı yapılan darbe, araştırmacıların büyük ilgisini çekmiş ve bu konuda çok sayıda çalışma yapılmıştır. Ancak bu çalışmaların çoğu, ABD ve İran’daki en üst düzey karar vericilerin politikalarına odaklanmaktadır. Buna karşılık, 1951-1954 yılları arasında İran’da görev yapan ABD Büyükelçisi Loy Henderson’un rolüne yeterince dikkat edilmemiştir. Henderson, ABD’nin çıkarları doğrultusunda petrol krizini diplomatik yollarla çözmeye çalışmış, ancak İngiltere ile İran arasında bir anlaşmaya varmayı başaramamıştır. Buna rağmen, Henderson, Musaddık hükümetine uygulanan ekonomik baskıda ve 1953’te Musaddık’a karşı darbede aktif bir rol oynamıştır. Bu çalışma, Henderson’un 1951-1953 yılları arasındaki petrol krizi döneminde ABD-İran ilişkilerindeki rolünü incelemekte ve bu konuyu FRUS arşiv belgeleri ile Henderson’un Oral History Interview kapsamında yaptığı röportaj üzerinden ele almaktadır. Çalışmada, Henderson’un petrol krizinin ABD’nin çıkarları doğrultusunda çözülmesinde kilit bir rol oynadığı ileri sürülmektedir. Henderson, İran’daki ABD çıkarlarını aktif bir şekilde savunmuş, İran hükümeti ve Şah ile ilişkilerini sürdürmüş, ABD’nin İran politikasının şekillendirilmesine katkıda bulunmuştur. Musaddık’ın devrilmesinde, İran petrolünün Batılı şirketlerin kontrolüne geçmesinde, Şah’ın tekrar iktidara getirilmesinde ve monarşisinin güçlendirilmesinde önemli bir rol oynamıştır.



Ayrıntılar

Makale Dili Türkçe
Makale Türü Lisansüstü Tez Makalesi
Makale Alanı Tarih
Yazar
Yayınlandığı Sayı 6. Sayı Erken Erişim
Sayfa 44-65

Kaynakça

  • Abrahamian, E. (2013). The Coup: 1953, The CIA, and The Roots of Modern U.S.-Iranian Relations (2nd Printing edition). The New Press. [Google Scholar]
  • Abrahamian, E. (2021). Oil Crisis in Iran: From Nationalism to Coup d’Etat. Cambridge University Press. [Google Scholar]
  • Acheson, D. (1987). Present at the Creation: My Years in the State Department. W. W. Norton & Company. [Google Scholar]
  • Afkhami, G. R. (2009). The Life and Times of the Shah (First Edition). University of California Press. [Google Scholar]
  • Bayandor, D. (2010). Iran and the CIA: The Fall of Mosaddeq Revisited. Palgrave Macmillan. [Google Scholar]
  • Blake, K. (2009). The U.S.-Soviet Confrontation in Iran, 1945-1962: A Case in the Annals of the Cold War. University Press of America. [Google Scholar]
  • Brands, H. W. (1991). Inside the Cold War: Loy Henderson and the Rise of the American Empire, 1918-1961 (First Edition). Oxford University Press. [Google Scholar]
  • Brinkley, D. (Ed.). (1993). Dean Acheson and the Making of U.S. Foreign Policy. Palgrave Macmillan. [Google Scholar]
  • Falle, S., & Carrick, S. R. (2004). My Lucky Life: In War, Revolution, Peace and Diplomacy. ISIS Large Print. [Google Scholar]
  • FRUS. (1978). The Near East, South Asia, and Africa, 1950 (F. Aandahl & W. Z. Slany, Ed.; C. 5). United States Government Publishing Office. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1950v05 [Google Scholar]
  • FRUS. (1989). Iran, 1952—1954 (J. P. Glennon, Ed.). United States Government Publishing Office. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1952-54v10 [Google Scholar]
  • FRUS. (2018). Iran, 1951—1954 (J. C. Van Hook & A. M. Howard, Ed.; Second edtition). United States Government Publishing Office. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1951-54IranEd2 [Google Scholar]
  • Gasiorowski, M. J. (1987). The 1953 Coup D’etat in Iran. International Journal of Middle East Studies, 19(3), 261-286. JSTOR. [Google Scholar]
  • Goode, J. F. (1989). The United States and Iran, 1946-51: The Diplomacy of Neglect. Palgrave Macmillan. [Google Scholar]
  • Grady, H. F. (1952, Ocak 5). What Went Wrong in Iran. The Saturday Evening Post, 30, 56-58. [Google Scholar]
  • Grady, H. F., & McNay, J. T. (2009). The Memoirs of Ambassador Henry F. Grady: From the Great War to the Cold War. University of Missouri Press. [Google Scholar]
  • Kinzer, S. (2008). All the Shah’s Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror (Second edition). Trade Paper Press. [Google Scholar]
  • Krebs, A. (1986, Mart 26). Loy W. Henderson is Dead; Longtime Diplomat was 93. The New York Times. https://www.nytimes.com/1986/03/26/obituaries/loy-w-henderson-is-dead-longtime-diplomat-was-93.html [Google Scholar]
  • McKinzie, R. D. (1973, Haziran 14). Loy W. Henderson Oral History Interview [Oral History]. https://www.trumanlibrary.gov/library/oral-histories/hendrson [Google Scholar]
  • Painter, D. (1986). Oil and the American Century. The Johns Hopkins University Press. [Google Scholar]
  • Roosevelt, K. (1979). Countercoup: The Struggle for the Control of Iran. McGraw-Hill. [Google Scholar]

Bu makaleye nasıl atıf yapılır?

  • İuzepovych, İ. (2024). ABD büyükelçisi Henderson’un İran petrol krizi çözümünde ve Musaddık’a karşı darbede rolü (1951-1953). (2024). Türkiye İran Araştırmaları Dergisi, 3(6), 44-65.
2024-6
Yıl: 2024 / Cilt: 3 / Sayı: 6
01/11/2024
2024 - 6
Detayı Görüntüle